پژوهش و مدیریت

امروزه، در کنار سرمایه های انسانی، مالی و اقتصادی، سرمایه دیگری به نام سرمایه اجتماعـــــــی (SOCIAL CAPITAL) مورد بهره برداری قرار گرفته است. این مفهوم به پیوندها، ارتباطات میان اعضای یک شبکه به عنوان منبع باارزش اشاره دارد که با خلق هنجارها و اعتماد متقابل موجب تحقق اهداف اعضا می شود. سرمایه اجتماعی که صبغه ای جامعه شناسانه دارد، به عنوان یک اهرم توفیق آفرین مطرح و مورداقبال فراوان نیز واقع شده است. ســرمایه اجتماعی، بستر مناسبی برای بهره وری سرمایه انسانی و فیزیکی و راهی برای نیل به موفقیت قلمداد می شود. مدیران وکسانی که بتوانند در سازمان، سرمایه اجتماعی ایجاد کنند، راه کامیابی شغلی و سازمانی خود را هموار می سازند. از سوی دیگر، سرمایه اجتماعی به زنــــــدگی فرد، معنی و مفهوم می بخشد و زندگی را ساده تر و لذت بخش تر می سازدبحث از «سرمایه اجتماعی» و اندازه‌گیری آن در ایران هنوز در مرحله جنینی است و پژوهش‌های اندکی در این باره وجود دارد. این در حالی است که در چشم‌انداز بین‌المللی مطالعات و پژوهش‌های زیادی در این باره، به ویژه در مورد کشورهای صنعتی و توسعه یافته انجام گرفته است. مطالعات و پژوهش‌هایی که به خوبی به تحلیل وضعیت سرمایه اجتماعی در این کشورها و روند صعود یا نزول آن پرداخته و امکان یک مقایسه بین کشوری و دلایل رخداد هر وضعیت را به وجود آورده و ادبیات غنی‌ و پرباری را برای استفاده دیگر جوامع دامن زده‌اند.

 در اندازه‌گیری «سرمایه اجتماعی» توجه به سه جنبه منجر به پیدایش استراتژی‌های تحقیقاتی متعددی در پژوهش‌های مربوط به این موضوع شده است:

1) اعتماد

2) گستردگی روابط دیرپا

3) وجود هنجارهای مشترک

  در این میان، استفاده از چهار سنجه عمده سرمایه اجتماعی قابل تشخیص هستند:

1) میزان اعتماد عمومی.

2) میزان مشارکت در انجمن‌ها و نیز فعالیت‌های داوطلبانه اجتماعی.

3) میزان جرم، طلاق، خودکشی و غیره، به عنوان نمایانگر میزان شدت و قوت ارتباطات اجتماعی.

4) وسعت و غنای شبکه روابط اجتماعی افراد.

شاخص های مربوط به اعتماد

1) اعتماد اجتماعی (مابین افراد): میزان اعتماد میان افراد، میزان رواج صداقت و راستگویی در میان مردم و پایبندی افراد به قول و قرارها.

2) اعتماد سیاسی (میان افراد و حکومت): میزان اعتماد پاسخگویان نسبت به مدیران و کارگزاران دولتی،نظر افراد نسبت به کارکردهای حکومت، نظر مردم در باره نوع نگرش و نظر حکومت به همه، اعتماد مردم به قوانین و عدالت سیاسی، میزان مشارکت مردم در سیاست‌گذاری‌ها و اداره امور، روند شرکت مردم در انتخابات‌ها.

3) اعتماد نهادی(مشاغل، حرفه‌ها و موقعیت‌ها): میزان اعتماد پاسخگویان به افراد شاغل در اصناف مختلف(بنگاه‌های معاملات ملکی، خرید و فروش اتومبیل، کسبه خرده پا، تجار، رانندگان، پزشکان، قضات، روحانیون، کارگران و...).

 شاخص های مربوط به مشارکت در انجمن‌ها و نیز فعالیت‌های داوطلبانه اجتماعی

1) حساسیت و توجه به سرنوشت کشور: آمادگی برای دفاع از خاک خود به طور داوطلبانه، آمادگی افراد برای کار داوطلبانه در مناطق محروم، دنبال کردن اخبار سیاسی و کیفیت آن

2) مشارکت در فعالیت‌های خیریه و داوطلبانه: رواج کمک به دیگران در جامعه، کار داوطلبانه در بنگاه‌های خیریه و یا کمک مالی.

 3) عضویت در انجمن‌های شهروندی:انجمن‌های اولیا و مربیان،انجمن‌های ورزشی و تفریحی،انجمن‌ها و شوراهای محلی،شرکت در محافل غیررسمی و دوستانه،شرکت در مراسم روضه و عزاداری نیز از 20% در سال 1375 به حدود 35% در سال 1382 افزایش یافته است.

 شاخص های مربوط به میزان جرایم

هر چه در یک جامعه میزان جرایم کمتر باشد، سرمایه اجتماعی بالاتر است. کاهش یا افزایش مواردی همچون طلاق، خودکشی و غیره، نمایانگر میزان شدت و قوت ارتباطات اجتماعی هستند.

شاخص های مربوط به وسعت و غنای شبکه روابط اجتماعی افراد

افزایش مشارکت، پایبندی به تعهدات و رشد و بهبود مستمر روابط افراد جامعه را در بر می گیرد.

 هرچند شناسایی و معرفی شاخص های سرمایه اجتماعی بستگی به شرایط حاکم دارد ولی عناصر مفهومی‌ای که اغلب در پژوهش ها به عنوان عناصر اصلی سرمایه اجتماعی در نظر گرفته شده‌اند عبارتند از: آگاهی به امور عمومی، سیاسی و اجتماعی، اعتماد عمومی، اعتماد نهادی، مشارکت غیررسمی همیارانه، مشارکت غیررسمی خیریه‌ای، مشارکت غیررسمی مذهبی و شرکت در اتحادیه‌ها، انجمن‌ها، سازمان‌ها و موسسات مدنی رسمی.

بخشی از نتایج تحقیق آقای سید احمد فیروزآبادی با عنوان بررسی سرمایه اجتماعی در ایران و راه‌های ارتقاء آن(سال 1384) به شرح زیر است:

به طور کلی بر اساس یافته‌های فراتحلیلی، سرمایه اجتماعی در ایران بر اساس مدل نظری، به ترتیب اهمیت از عواملی به این شرح تاثیر می‌پذیرد:

1) 'تعهد دینی'، همبستگی مستقیم و مثبت بر سرمایه اجتماعی در ابعاد ذهنی - شناختی یعنی اعتماد عمومی و نهادی و در ابعاد رفتاری- مشارکتی، انواع مشارکت رسمی و غیر رسمی دارد. 2)'تحصیلات' نیز از سایر عوامل موثر تاثیرگذار بر سرمایه اجتماعی می‌باشد. به گونه‌ای که رابطه آن با سرمایه اجتماعی به لحاظ اهمیت به عنوان دومین عامل تاثیرگذار بر سرمایه اجتماعی می‌باشد به گونه‌ای که رابطه آن با سرمایه اجتماعی به لحاظ اهمیت به عنوان دومین عامل تاثیرگذار مثبت به شمار می‌آید و رابطه آن با عناصر مفهومی سرمایه اجتماعی به این صورت است که به غیر از مشارکت‌های غیررسمی که همبستگی معکوس با آن دارند با سایر عناصر مفهوم سرمایه اجتماعی یعنی اعتماد عمومی، نهادی، آگاهی و توجه و مشارکت رسمی همبستگی معنادار مستقیم دارد. 3)'مشارکت رسمی یکی از اعضای خانواده'، نیز با سرمایه اجتماعی رابطه معنادار و مثبت دارد و با عناصر مفهوم سرمایه اجتماعی به غیر از اعتماد نهادی که بی‌رابطه است با سایر عناصر مفهومی سرمایه اجتماعی، رابطه معنادار و مثبت دارد.

4)  'میانسالان'، با میانگین سنی 51 سال نسبت به جوانان با میانگین سنی 25 سال از سرمایه اجتماعی بالاتری برخوردارند و این موضوع در بین عناصر مفهومی سرمایه اجتماعی به غیر از آگاهی و توجه و مشارکت رسمی که بی‌رابطه است با سایر عناصر سرمایه اجتماعی رابطه معنادار مثبت دارد. 5) 'غیرمهاجرین'، نسبت به مهاجرین از سرمایه اجتماعی بیشتری برخوردارند و در بین عناصر مفهومی سرمایه اجتماعی، به غیر از اعتماد عمومی که رابطه معناداری با مهاجرت ندارد، اعتماد نهادی، آگاهی و توجه و مشارکت‌های رسمی و مشارکت غیر رسمی مذهبیِ غیرمهاجرین به طور معناداری بیش از مهاجرین است و مشارکت غیررسمی خیریه‌ای و همیارانه مهاجرین به طور معناداری بیش از غیرمهاجرین است.

6) 'مردان'، به نسبت زنان از سرمایه اجتماعی بیشتری برخوردارند اما در عناصر مفهومی سرمایه اجتماعی سطوح اعتماد عمومی و نهادی و مشارکت‌های غیررسمی همیارانه در بین زنان و مردان تفاوت معناداری وجود ندارد و آگاهی و توجه و مشارکت‌های رسمی مردان به طور معناداری از زنان بیشتر می‌باشد.